راوى مىگويد : مردم اين كار را وانهادند و از آن پس محصول آنان ، خرمايى سست‌هسته و بارنايافته بود . چه سالى ديگر دوباره پيامبر صلّى اللّه عليه و إله آنان را ديد پرسيد : بر سر نخل‌هايتان چه آمده است ؟ آنان گفتند : شما چنين و چنان فرموديد . پيامبر صلّى اللّه عليه و إله فرمود : شما خود به امور دنيايتان آگاه‌ترايد . « 1 » - از اين سه كه بگذريم حديث ابن عباس در ماجراى تخمين خرماى درختان ، مضمونى هم‌سو دارد و در آن از رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله اين‌گونه نقل شده است : من تنها يك انسان هستم . آنچه از سوى خدا برايتان نقل كردم حق است ؛ اما آنچه از سوى خود گفتم بدانيد كه تنها يك انسان هستم كه ممكن است خطا كنم و ممكن است درست بگويم . « 2 » بدين دسته از احاديث چنين پاسخ داده‌اند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و إله در سخن خود ، مردم را

--> ( 1 ) . « ان النبى صلّى اللّه عليه و إله مربقوم يلقحون . فقال : لو لم تفعلوا لصلح . قال : فخرج شيصا . فمر بهم . فقال : ما لنخلكم ؟ قالوا : قلت كذا و كذا . قال : انتم اعلم بامر بدنياكم » . ر . ك : صحيح مسلم ، ج 4 ، ص 1836 ، باب « وجوب ما قاله شرعا . . . » ، ح 2363 . حديث با مضمونى همانند در منابع ديگر نيز آمده است ؛ براى نمونه ، احمد بن حنبل در مسند خود همين حديث را آورده ، با اين تفاوت كه در بخش پايانى آن آمده است : « اذا كان شىء من امر دنياكم فانتم اعلم به فاذا كان من امر دينكم فالىّ » ؛ اگر چيزى از امور دنيايتان باشد خود بدان آگاه‌تريد ؛ اما اگر چيزى از امور دينتان باشد با من است . ر . ك : مسند احمد ، ج 3 ، ص 153 ، ح 12566 . ابن حنبل در جاى ديگر نيز همين حديث را كه از طريق انس به عروه و از آن طريق به عايشه مىرسد آورده است . ر . ك : همان ، ج 6 ، ص 123 ، ح 24964 . حديث اخير احمد را ابو يعلى نيز نقل كرده است . ر . ك : مسند ابى يعلى ، ج 6 ، ص 198 ، ح 3480 و ص 237 ، ح 3531 . در ديگر منابع حديثى اهل سنت هم مىتوان روايت انس را يافت ؛ براى نمونه در صحيح ابن حبان همان مضمون صحيح مسلم نقل شده با اين تفاوت كه در بخش پايانى به جاى عبارت « انتم اعلم بامور دنياكم » كه روايت مسلم است ، عبارت « اذا كان شىء من امر دنياكم فشأنكم و اذا كان شىء من امر دينكم فالىّ » آمده است ؛ يعنى اگر چيزى از امور دنيايتان باشد تصميم آن با خود شماست و اگر چيزى از امور دينتان باشد با من است . ر . ك : صحيح ابن حبان ، ج 1 ، ص 201 ، ح 22 . همين متن را ابن ماجه نيز با تفاوتى اندك نقل كرده است . ر . ك : سنن ابن ماجه ، ج 2 ، ص 825 ، باب « تلقيح النخل » ، ح 2471 - م . ( 2 ) . « انما انا بشر فما حدثتكم عن اللّه فهو حق و ما قلت فيه من قبل نفسى فانما انا بشر اخطىء و اصيب » . ر . ك : هيثمى ، مجمع الزوائد ، ج 1 ، ص 178 - م .